پنجشنبه 27 آذر 1393 - 25 صفر 1436 - 18 دسامبر 2014
 آشنایی با بیماری سل
 

بیماری سل و راههای پیشگیری، کنترل و مراقبت سل

تالیف : دکتر سیمین خیاط زاده



مقدمه :

سل يك بيماري عفوني واگير مي باشد. بيماري سل از سال هاي بسيار دور وجود داشته و افراد بسيار مشهوري نيز در دنيا به اين بيماري مبتلا شده اند. اين بيماري از قديم در كشور ما شناخته شده بود. در گذشته به اشتباه تصور مي كردند كه نفرين كسي و يا شدت غم و غصه علت اصلي ابتلا به بيماري سل است.در كتاب هاي غربي به اين بيماري توبركولوز (Tuberculosis) و به اختصار «تي بي» (TB) گفته مي شود.

بيماري سل يكي از مهمترين بيماريهاي عفوني قرن حاضر مي باشد كه توانائي درگير نمودن كليه ارگان هاي بدن را دارد ولي ريه ها بيشتر به سل مبتلا مي شوند.از سال 1982 همه پزشكان دنيا معتقد بودند كه اين بيماري تا سال 2000 كنترل و بحث آن فقط محدود به كتب پزشكي خواهد بود، ولي اين اميد ده سال بيشتر به طول نيانجامید، به طوري كه در سال 1993 اين بيماري از طرف سازمان بهداشت جهاني به عنوان يك فوريت جهاني اعـــــلام مي گردد.بروز 10 ميليون مورد جديد سل و درمان تنها دو سوم از آنها كه متأسفانه در بيش از 50 درصد موارد درمان ناقص بوده، عمق فاجعه را در اين سالها نشان مي دهد.بروز سه همه گيري از اين بيماري در دو دهه اخير دور نماي كنترل اين بيماري را در آينده نزديك بسيار مبهم نشان مي دهد. ايجاد همه گيري بيماري ايدز و متعاقب آن سل مقاوم به دارو، جهان كنوني را با تمام پيشرفت هاي عظيم در علم پزشكي از نظر كنترل بيماري سل، بيش از يك قرن به عقب برگردانده است. امروزه در دنيا هر ساله بيش از 8 ميليون نفر به اين بيماري مبتلا مي شوند و تاكنون يك سوم مردم جهان بدون آنكه احساس بيماري كنند به ميكروب اين بيماري آلوده شده اند.

عامل بيماري سل چيست؟

ميكروبي ميله اي شكل (شبيه مداد) و بسيار كوچك به اندازه 000003/0 متر وارد بدن شما شده كه تنها توسط ميكروسكوپ ديده مي شود. به اين ميكروب ميله اي شكل «باسيل سل» مي گويند. باسيل سل چون بسيار كوچك مي باشد، به راحتي در هوا شناور مي ماند. چون عامل اين بيماري ميكروب مي باشد، لذا ممكن است اين بيماري از شما به افراد سالم منتقل گردد.

سل چگونه از بيمار به فرد سالم منتقل مي شود؟

ميكروب سل به صورت ذرات ريز وارد هوا شده و نظير سرماخوردگي منتقل مي شود. اين ذرات در صورتي كه مبتلا به سل ريوي باشيد توسط سرفه، عطسه، صحبت، خنده و يا فرياد شما، ايجاد و در هوا پخش مي شوند. يك سرفه مي تواند 3000 ذره ميكروبي وارد هوا نمايد و 5 دقيقه صحبت كردن نيز همين تعداد ذره توليد مي كند و عطسه نيز تعداد بيشتر ايجاد مي نمايد. اين ذرات ميكروبي چون بسيار كوچك هستند، در هواي موجود در هر فضاي بسته براي مدت طولاني مي توانند به طور معلق باقي بمانند. ميكروب سل در خلط كاملاً خشك شده و يا در گرد و غبار معلق پس از 8 تا 10 روز از بين مي رود. اين ميكروب در خاك سرد و سايه دار حداقل 6 ماه زنده مانده و در خلط در حال پوسيدن و تجزيه، هفته ها و ماهها مقاومت دارد. لذا هواي اطاق آلوده شده به ميكروب سل توسط شما، مي تواند حتي در زمان غياب شما نيز موجب انتقال بيماري گردد.

زماني كه فرد سالم در هواي آلوده به اين ذرات ميكروبي تنفس كند، ميكروب سل را وارد ريه خود كرده و اين ميكروب خود را در عرض 48 ساعت به نقاط مختلف بدن مي رساند. ولي بعد از آن بدن دفاع كرده و اجازه گسترش و فعاليت را به ميكروب سل نمي دهد.جهت انتقال بيماري سل، تماس هاي طولاني و ورود تعداد زياد ميكروب سل نياز است.

انتقال ميكروب سل از شما به اطرافيان بستگي به سه عامل واگير بودن بيماري سل شما، محيطي كه تماس در آن اتفاق مي افتد و مدت زمان تماس دارد. بهترين راه براي توقف انتقال، دوري شما از اطرافيان و شروع درمان دارويي مي باشد. شروع درمان دارويي در كاهش انتقال بيماري بسيار موثر مي باشد به طوري كه واگيري بيماري سل شما را سريعاً بعد از دوهفته از شروع درمان حتي در صورت مثبت بودن آزمايش خلط شما كاهش داده و در طول زمان مصرف دارو ادامه خواهد داد.



افرادي كه به مدت طولاني در تماس نزديك با بيماران مسلول واگير مي باشند بيشترين ميزان خطر ابتلاء به سل را دارا هستند. تماس نزديك بيمار معمولاً با اعضاي خانواده، هم اطاقي، دوستان و همكاران رخ مي دهد. اين افراد به دليل تماس با ميكروب سل، در معرض خطر ابتلاء به عفونت سل مي باشند. مكان هاي پرازدحام، كوچك، سربسته، كم نور، بدون تهويه مناسب و مرطوب بهترين شرايط را براي تسهيل انتقال عفونت ايجاد مي كنند. تابش مستقيم آفتاب در عرض 5 دقيقه باسيل سل را از بين مي برد. لذا در كشورهاي گرمسير تماس مستقيم اشعه آفتاب روش مناسبي براي از بين بردن ميكروب سل است. به همين دليل گسترش و سرايت بيماري بيشتر در خانه ها يا كلبه هاي تاريك اتفاق مي افتد.

آيا تمام افرادي كه با ميكروب سل آلوده شده اند به اين بيماري مبتلا مي شوند؟

خير. ورود ميكروب سل به ريه ها مساوي با ابتلاء به سل نيست، چون سيستم ايمني بدن در مقابل اين ميكروب دفاع كرده و اطراف آن را يك ديواره محكم دفاعي كشيده و آن را غيرفعال و خفته مي كند. لذا در اين حالت در اكثر موارد فرد حتي متوجه ورود ميكروب به بدن خود و اين دفاع بدن در ريه هاي خود نمي شود. به خاطر همين است كه تاكنون يك سوم مردم به اين ميكروب آلوده شده اند ولي خود از اين موضوع اطلاع ندارند.

تنها در 10% موارد اين ديواره دفاعي به دلائل مختلف تخريب شده و ميكروب هاي خفته و غيرفعال سل بيدار شده و شروع به تكثير مي كنند. در اين زمان به دليل فعاليت شديد ميكروب سل بيمار دچار علائم بيماري سل مي شود و در اين مرحله به اين فرد «بيمار مسلول» مي گويند. پس فرد آلوده شده به ميكروب سل (عفونت يافته) بيمار نبوده و كاملاً سالم مي باشد. اين فرد حتي ميكروب سل را به ديگران منتقل نمي كند و احساس ناخوشي نيز نمي كند. راديوگرافي ريه اين افراد نيز كاملاً طبيعي خواهد بود. ولي اين افراد تست پوستي سل (تست توبركولين) مثبت دارند.

سل كدام عضو بدن را مبتلا مي كند و انواع آن كدام است؟

اين بيماري قادر است تمام اعضاي بدن را مبتلا كند. بيشترين عضوي كه در بدن مبتلا مي شود ريه ها (شش ها) مي باشند. لذا سل ريوي شايعترين نوع سل است. در صورتي كه سل اعضاي ديگر بدن را به جز ريه ها درگير كند به آن سل خارج ريوي گفته شده كه تحت نام همان عضو درگير ناميده مي شود. نظير سل غدد لنفاوي يا سل استخوان يا سل ادراري يا سل مغز (مننژيت سلي) و غيره.

انواع سل ريوي كدام است؟

در سل ريوي اغلب خلط ايجاد مي شود. اگر در آزمايش ميكروسكوپي خلط بيمار ميكروب سل مشاهده شد به آن سل ريوي خلط مثبت و اگر ميكروب سل مشاهده نشود به آن سل ريوي خلط منفي مي گويند.

آيا تمام انواع سل مسري بوده و به اطرافيان منتقل مي شود؟

خير. تنها بيمار مبتلا به سل ريوي خلط مثبت مي تواند ميكروب را در هوا پخش كرده و بيماري را به اطرافيان منتقل نمايد، لذا در اكثر موارد سل ريوي خلط منفي و انواع سل خارج ريوي مسري نبوده و به ديگران منتقل نمي شوند.

بيماري افراد مبتلا به سل ريوي خلط مثبت تا چه زماني به اطرافيان سرايت مي كند؟

بيماري اين افراد از زماني كه دچار سرفه و خلط شده اند تا 2 هفته از شروع درمان دارويي ضد سل براي اطرافيان خطر سرايت دارد. بعد از آن اين افراد هيچگونه خطري براي اطرافيان ندارند.

علایم انواع سل كدام است؟

بيماري سل خود را به هر شكل ممكن است نشان دهد. در كشور ما كه اين بيماري شيوع نسبتاً زيادي دارد در بسياري از موارد در تشخيص بيماري، بايد سل را به خاطر داشت. بيماري سل ممكن است شبيه بيماريهاي ديگر تظاهر نمايد. اين تظاهرات ممكن است شبيه بيماريهاي ديگر نظير ذات الريه، برونشيت، آبسه ريوي، سرطان و عفونت هاي قارچي باشد.

بيمار مبتلا به بيماري سل مي تواند داراي علائم عمومي، ريوي يا وابسته به ارگان هاي ديگر بدن و يا تركيبي از اين موارد باشد.

علائم و نشانه هاي عمومي :

بيماري سل معمولاً ايجاد علائم بيماري مي نمايد، ولي بسياري از بيماران حتي آنهايي كه بيماري پيشرفته دارند، علائم خفيف و آهسته اي داشته كه ممكن است به طور معمول در نظر گرفته نشود. تعدادي از بيماران مبتلا به سل خارج ريوي نيز در حقيقت ممكن است بدون علامت باشند. معمولاً بايد در بيماران يا افراد بدون علامت كه علائم خفيف يا غيرواضح دارند، از طريق بررسي سابقه تماس، راديوگرافي غيرطبيعي ريه، واكنش مثبت تست سل و يا كشت مثبت ميكروب سل پي به بيماري برد. تعدادي از بيماران ممكن است در ابتدا براي مدت چند هفته تا چند ماه احساس خستگي، بي اشتهايي، كاهش وزن، ضعف عمومي، تعريق شبانه بخصوص در نيمه فوقاني بدن، قاعدگي نامنظم يا تب هاي خفيف نمايند. اين علائم و نشانه ها اغلب در زمان فعاليت كاري شديد يا استرس هاي هيجاني تشديد مي گردند.

سل در بيماران ديگر ممكن است به صورت يك بيماري تب دار حاد، به همراه لرز و علائم عمومي شبيه آنفولانزا بروز نمايد. در اين حالت بيماران تا زماني كه احساس مي كنند، اين علائم مربوط به يك عفونت ساده نظير سرماخوردگي بوده و خودبخود برطرف مي شود، به پزشك مراجعه نمي نمايند. علائم حاد ممكن است طولاني و مزمن شوند.



تشخيص بيماري سل چگونه است؟

تشخيص بيماري سل ريوي در قدم اول در افراد مشكوك (بيش از دو هفته سرفه داشته و يا خلط خوني دارند) سه نوبت آزمايش خلط مي باشد.

در آزمايشگاه سل با بررسي خلط در زير ميكروسكوپ مي توانند ميكروب سل را مشاهده نمايند. اگر ميكروب سل در آزمايش خلط مشاهده نشد آنگاه پزشك با عكس برداري (راديوگــرافي) از ريه هاي بيمار مي تواند پي به وجود بيماري سل در بيمار ببرد. انواع سل ديگر را مي توان با آزمايش ادرار، آب جمع شده در ريه ها و يا شكم و نمونه برداري از غدد لنفاوي و ديگر ضايعات شناسايي كرد.



براي آزمايش خلط چه بايد كرد؟

ترشحات بيني و بزاق خلط نبوده بلكه خلط عبارت است از ترشحاتی كه از ريه ها بعد از يك سرفه عميق خارج مي شود. شما مي توانيد راهنمايي لازم را در خصوص چگونگي جمع آوري نمونه خلط از مسئولين آزمايشگاه بپرسيد. افرادي كه مشكوك به سل ريوي مي باشند بايد حداقل سه آزمايش بر روي نمونه خلط انجام دهند. بهتر است كه اين سه نمونه خلط به شكل سه نمونه خلط صبحگاهي در سه روز متفاوت جمع آوري گردد.

بايد از تحويل ترشحات بيني، گلو و يا بزاق كه نمونه هاي نامناسب مي باشند پرهيز نماييد.

توصيه مي شود مراحل زير را جهت تهيه يك نمونه خلط خوب به ترتيب زير انجام دهيد:

1- نظافت و شستشوي دهان توسط آب جوشيده سرد شده

2- رفتن به فضاي باز مثلاً حياط و بدور از افراد ديگر

3- تنفس عميق سه بار پشت سرهم

4- بعد از سومين تنفس عميق، سرفه محكم و سعي در خارج كردن خلط از عمق ريه ها

5- خروج خلط به اندازه يك قاشق مرباخوري در داخل ظرف تحويلي توسط آزمايشگاه

6- ماندن در فضاي باز تا زماني كه سرفه متوقف گردد.

در صورتي كه نمي توانيد خلط خود را خارج نماييد تنفس بخار آب و شربت هاي خلط آور ممكن است در تحريك توليد خلط موثر باشند.

در اين حالت چندين تنفس طبيعي در بخار مرطوب انجام داده، سپس يك دم عميق كشيده و سرفه محكم نماييد، سپس خلط خود را پس از خارج كردن از عمق ريه به داخل ظرف جمع آوري نمونه بريزيد. معمولاً جهت جمع آوري نمونه خلط توسط سرفه هاي عميق 15 دقيقه زمان لازم است. به دليل اين كه ايجاد خلط از اين طريق بسيار آبكي و نظير بزاق مي باشد بايد در اين رابطه به آزمايشگاه تذكر لازم را بدهيد. نمونه خلط بايد در ظروف مورد اطمينان كه توسط آزمايشگاه در اختيار شما گذاشته شده جمع آوري نماييد. مشخصات شما و تاريخ جمع آوري بايد بر روي بدنه آن الصاق شده باشد. ظرف را در جعبه حمل ظروف نمونه تميز قرار داده و آن را سريعاً به آزمايشگاه برسانيد. نمونه هاي خلطي كه بيش از 24 ساعت نگهداري شده اند مناسب نيستند ولی نباید دور ریخته شوند

آيا بيماري سل درمان پذير است؟

بلي. اگر شما نكات درماني توصيه شده در اين كتاب را به خوبي رعايت نماييد، خوشبختانه امروزه با داروهاي موجود در بازار نزديك به 100% بهبودي كامل پيدا مي نماييد. اكثر داروهاي ضد سل خوراكي بوده و نيازي به بستري شدن در بيمارستان ندارد.

شما مي توانيد در منزل داروهاي خود را مصرف كرده و بعد از مدت كوتاهي به كار قبلي خود بازگرديد.

اصولي را كه بايد در درمان دارويي بيماري سل خود رعايت نماييد تا بهبودي يابيد كدامند؟

حتماً تمام انواع داروهاي تجويز شده را مصرف نماييد.از كم و زياد كردن خودسرانه مقدار هر يك از داروها با هر بهانه اي پرهيز نماييد.نظم در مصرف داروها را رعايت نماييد و آنها را به همان روشي كه توسط مسئولين مربوطه توصيه شده مصرف نماييد (مثلاً اگر بايد داروها را هر روز مصرف نماييد آن را حتماً رعايت نماييد).

طول دوره درماني را كه حداقل 6 ماه است، كاملاً رعايت نماييد و مصرف داروها را به بهانه اينكه بهبودي حاصل كرده و ديگر نيازي به ادامه داروها نيست، بطور خودسرانه قطع نكنيد.

درمان بيماري سل چگونه است؟

اگر شما قبلاً به دليل ابتلاء به بيماري سل داروهاي ضد سل مصرف نكرده ايد، به مدت حداقل 6 ماه، از 4 نوع داروي خوراكي مخصوص درمان سل كه به صورت قرص و كپسول مي باشند، براي شما تجويز خواهند كرد. اين داروها را شما مي توانيد به راحتي با نظارت يك فرد ديگر استفاده نماييد. لذا نيازي به بستري شدن در بيمارستان و يا آسايشگاه نخواهد بود.

در صورتيكه شما قبلاً به دليل ابتلا به بيماري سل به مدت 6 ماه داروهاي ضد سل مصرف كرده باشيد، براي شما به مدت حداقل 8 ماه، از 5 نوع داروي مخصوص درمان سل كه به صورت خوراكي و تزريق مي باشند، تجويز خواهند كرد.

ممكن است در ابتدا تعداد زياد داروها كه ممكن است به حدود نه تا ده قرص و كپسول در روز برسد، كمي براي شما غير منتظره و ناراحت كننده بنظر آيد، ولي اين نكته را بايد درنظر داشت كه استفاده از تمام آنها براي بهبودي شما لازم بوده و تاكنون بسياري از بيماران به راحتي همين تعداد دارو را روزانه مصرف كرده و بهبودي كامل يافته اند.

چگونه مي توان پي برد كه بيمار در حين درمان در حال بهبودي است؟

علاوه بر اينكه شما در چند هفته اول درمان احساس بهبودي مي كنيد، تب قطع شده و اشتهاي شما زياد خواهد شد. بطوري كه در اين زمان ممكن است افزايش وزن نيز پيدا كنيد. لذا توزين ماهانه و افزايش وزن نشانه پيشرفت بهبودي مي تواند باشد. اما ممكن است اين افزايش وزن در تمام افراد مشاهده نشود. از طرف ديگر سرفه هاي شما كم و يا قطع شده و خلط شما كم مي گردد.

اما براي اطمينان از سير بهبودي بيمار مسلول ريوي در حين درمان، بهترين راه آزمايش خلط مي باشد. به همين خاطر به شما توصيه مي شود در پايان ماه دوم، ماه پنجم و پايان دوره درماني خود،آزمايش خلط انجام دهيد. در اكثر موارد در آزمايش خلط پايان ماه دوم درمان شما ديگر ميكروب سل ديده نخواهد شد.

جهت بهبودي كامل خود، چه نكاتي را بايد در مصرف داروها رعايت كرد؟

1-دستورات دارويي توصيه شده توسط پزشك و يا مسئولين بهداشتي را به موقع و مداوم اجرا نماييد.

2-طول درمان بيماري شما حداقل 6 ماه است، در طي اين مدت داروها را به هيچ عنوان خودسرانه قطع نكنيد.

3- به خاطر تعدد داروها و كاهش احتمال فراموشي مصرف آنها، مناسب است كليه داروها را با فاصله چند ثانيه از هم در صبحگاه قبل برخواستن از رختخواب (يك ساعت قبل از صبحانه) و يا در شب قبل از خوابيدن (دو ساعت بعد از شام) به همراه آب فراوان بلع نماييد، مگر اينكه پزشك سل شما، يا مسئولين بهداشتي نحوه مصرف ديگري را توصيه كرده باشند.

4- چون نظم در درمان بسيار حائز اهميت است مناسب است جهت جلوگيري از فراموش كردن مصرف داروها، يك نفر از مسئولين بهداشتي، آشنايان و يا اعضاء خانواده بر مصرف و بلع دارو توسط شما نظارت كامل و مستقيم داشته باشند. جدول مصرف روزانه دارو را مي توانيد از مركز بهداشتي مربوطه بخواهيد. با تكميل خانه هاي اين جدول بطور روزانه، ناظر درمان شما مي تواند متوجه تكميل دوره درمان بيمار خود شود و احتمال خطا را به حداقـل مي رساند.

5- در صورتيكه داروها را خودتان به تنهايي مصرف مي كنيد مناسب است جهت كاهش احتمال اشتباه در مصرف داروها، قرص و كپسول مصرفي هر روز را در بسته هاي جداگانه قرار داده و هر روز يكي از بسته ها را باز و مصرف نماييد.

6-در صورت عدم تحمل مصرف هم زمان داروها بايد با پزشك سل خود و يا مسئولين بهداشتي مربوطه مشورت نماييد.

7- در صورت بروز تهوع خفيف مي توانيد داروها را قبل از خواب مصرف نماييد.

8-از مصرف داروهاي ضد اسيد معده (آنتي اسيد) نظير شربت و يا قرص حاوي آلومينيوم جداً پرهيز نماييد. چون اين داروها موجب مي شود كه داروهاي ضد سل اثر خود را از دست بدهند.

9-آمپول، قرص هاي خوراكي و يا كاشتني پيشگيري از حاملگي، در زمان مصرف داروهاي ضد سل اثر خود را از دست مي دهند. لذا بايد در حين مصرف داروهاي ضد سل از روش هاي ديگر پيشگيري نظير كاندوم و يا دستگاه داخل رحمي (آي يو دي) استفاده نماييد.

10-هيچگاه به توصيه هاي افراد غير مسئول و ناوارد در رابطه با بيماري خود و درمان آن توجه نكنيد. تمام اطلاعات و يا راهنمايي هاي لازم را از پزشك سل خود و يا مسئولين بهداشتي كسب نماييد.

11-جهت كمك به تقويت ايمني بدن و تسريع بهبودي در حين درمان از مواد غذايي پرپروتئين نظير گوشت و لبنيات بيشتر استفاده نماييد.



منبع مورد استفاده :

کمیته کشوری سل . دستورالعمل کشوری مبارزه باسل. مرکز مدیریت بیماریها. 1381

چاپ ارسال برای دوستان بازگشت