آشنایی با گروه
 

در صورت اجراي برنامه هاي سوزن و سرنگ چه نگرانيهاي ممكن است بوجود آيد ؟

همانطور كه پيش از اين نيز گفته شد ،اجراي برنامه هاي سوزن و سرنگ همواره با مخالفتهائي همراه بوده و موجب برخي از نگرانيها شده است .برخي از اين موارد در اينجا بحث خواهد شد .

1. زير سوال رفتن اقتدارسيستم سياسي و اجرائي :

مجاز نمودن استفاده از سرنگ و حتي توزيع آن جهت تزريق مواد مخدر توسط دولتي كه اين مواد مخدر را غير قانوني اعلام نموده، همواره باعث ايجاد يك پارادوكس مي شود . اما اين بارادوكس ناشي از يك تناقض ظاهري است امروزه ارتقاء سلامــت تقـــريــباً همواره جزء شعارهاي همه دولت هاي جهان است. در هر كشوري از جمله در ايران نيز اگر توزيع مواد مخدر غيرقانوني اعلام شده با هدف ارتقاء سلامت آحاد جامعه از طريق كاهش عرضه ( Supply reduction) بوده است .آمــوزش جــامعه و ايجاد شرايطي كه باعث پيشگيري از روي آوردن افراد به اعتياد و همچنين امكان ترك مواد مخدر توسط معتادين شود نيز از طريق كاهش تقاضا ( demand reduction) همين هدف را دنبال مي كند .ضلع سوم اين مثلث كاهش آسيب ( harm reduction) است كه به نظر مي آيد اهميت آن در پيشگيري از گسترش اپيدمي ايدز حتي بيش از دو ضلع ديگر باشد توانائي يك سيستم قطعاً با ارتقاء سلامت افراد آن جامعه نه تنها كاهش نخواهد يافت بلكه در دراز مدت افزودن خواهد شد . اما چنانچه سيستمي نتواند با اعمال شيوه هاي صحيح پيشگيري ، اپيدمي ايدزرا كنترل كند ،عوارض اين اپيدمي براي آن سيستم و جامعه بسيار سنگين خواهد بود.

2. خطر عدم پذيرش عمومي و مخالفت عامه مردم :

با توجه به عدم مقبوليت عمومي اعتياد بخصوص اعتياد تزريقي همواره اين خطر وجود دارد كه اجراي برنامه هاي سرنگ و سوزن با مخالفت عمومي روبرو شود . اگر چه تجربه كشورهاي ديگر مانند استراليا،انگلستان و هلند ، حاكي از پذيرش عمومي اين طرح بوده و در مورد كشور ما در مورد هر اجراي هر قسمت از برنامه هاي كاهش آسيب از جمله طرح هاي سرنگ و سوزن ، بايد بستر سازي كافي در افكار عمومي صورت گيرد .

3. خطر افزايش استفاده از مواد مخدر :

نوسانات الگوهاي استفاده از مواد مخدر پديده شايعي است (7 ) .شروع به استفاده از مواد مخدر از جمله اعتياد تزريقي تحت تاثير مجموعه پيچيده اي از عوامل اجتماعي ،روانشناختي ،فرهنگي و تاريخي صورت مي پذيرد (6 ) .در يك ارزيابي از اجراي برنامه هاي سرنگ و سوزن كه در سان فرانسيسكو بين سالهاي 1986 تا 1992 انجام شد مشاهده گرديد كه از مواردي كه اقدام به تزريق مواد مخدر نموده بودند از 3% در 1989 به 1% در سال 1992 كاهش يافته بود اگر برنامه هاي سرنگ و سوزن باعث تشويق اســتفاده از مواد مخدر نموده بودند ،مي شد اين نسبت بايد افزايش مي يافت .در مطالعه ديگري در استراليا نيز مشاهده شد كه متوسط سن شروع به استفاده از تزريق مواد مخدر بين سالهاي 1995 تا 1997 ثابت مانده است (7 ) . مطالعه ديگري در نوامبر 1986 آزموني از يك برنامه سرنگ و سوزن در سيدني در مجاورت يك واحد ارائه درمان نگهدارنده متادون اجرا شد .افزايش امكان دسترسي سرنگ و سوزن با افزايش وجود مواد مخدر قابل تزريق در ادرار مراجعين همراه نبود همچنين در مراجعين به برنامه هاي سرنگ و سوزن كاهشي در تعداد و تواتر تزريقهاي در چندين مطالعه مشاهده شده است (7) .

4. خطر افزايش اعتياد تزريقي و اشتراك در سرنگ هاي تحويل شده به معتادان تزريقي :

تاكنون مطالعه اي كه نشان دهنده افزايش اعتياد تزريقي و اشتراك در وســايل تزريق در اثر اجراي برنامه هاي سرنگ و سوزن باشد، گزارش نشده است . تقريباً در تمام مطالعاتي كه درباره رفتارهاي پرخطر در افراد مراجعه كننده به برنامه هاي سرنگ و سوزن ، انجام شده كاهش اين رفتار يا حداقل عدم افزايش آنها مشاهده گرديده است .(6 ) .اگر چه در برخي مطالعات، مراكز سرنگ و سوزن در محل هائي ايجاد شده اند كه معتادان تزريقي مراجعه كننده به آنها ،نسبت به سايريني كه وسايل تزريق مورد نياز خود را از داروخانه مي خريده اند ،محرومتر بوده اند و اين مسئله باعث مشاهده شيوع بسيار بالائي از رفتارهاي پرخطر در مراجعين به اين مراكز شده است .مثلاً به نظر مي آيد به همين علت در مطالعه اي كه درمان فرانسيسكو در طي سالهاي 1989 تا 1990 انجام شده ، در 341 معتاد تزريقي كه به يك مركز درمان اعتياد مراجعه مي كرده اند،ميزان اشتراك وسايل تزريق با آنهاي كه هيچگاه مراجعه اي به اين برنامه ها نداشته اند برابر بوده است (7 ) .در مطالعه فريشر و همكاران ، ميزان اشتراك در وسايل تزريق در مراجعين به برنامه هاي تعويض سرنگ و سوزن در گلاسگو (اسكاتلند )در فاصله سالهاي 1990 تا 1994 بطور معبني دار كمتر از كساني بوده كه از اين برنامه ها استفاده نمي كرده اند و اين فرضيه كه مراجعين به اين برنامه ،سرنگ هاي خود را به ديگران مي دهند ،رد شد (10 ) .در همين مطالعه كاهش معني دار رفتارهاي پرخطر جنسي در مراجعين به برنامه هاي سرنگ و سوزن مشاهده شده است .در 6 مطالعه اي كه توسط دولت هاي محلي در ايالات متحده آمريكا انجام شد ،هيچگونه نشانه اي حاكي از افزايش ميزان استفاده مواد مخدر در اثر برنامه هاي تعويض سرنگ مشاهده نشد (9 ) .در مارس سال 1997 در ويندام (كانيكوت در ايالات متحده آمريكا )،يك برنامه سرنگ و سوزن كه چندين سال مشغول به كار بود، بعد از 10 ماه بحث داغ متوقف شد .با معتادين تزريقي ويندام قبل از توقف برنامه فوق و سه ماه پس از آن مصاحبه شد .قبل از توقف اين برنامه فقط 14% معتادين تزريقي از محل هاي غيرمطمئن مثل توزيع كنندگان خياباني ،سرنگ تهيه مي كردند ولي پس از توقف اين ميزان به 51% رسيد . همچنين تعداد تزريق ها با هر سرنگ از 5/3به 7/7 بار رسيد و ميزان معتادين تزريقي كه از وسايل تزريق بطور مشترك استفاده مي كردند از 16% به 34% افزايش يافت . تعداد سرنگ ها و سوزن هائي كه در اماكن عمومي رها شده بود ، كم نشد و كاهشي هم در معتادين تزريقي قابل مشاهده در اماكن عمومي رخ نداد (7 ) .

5. آيا برنامه هاي سرنگ و سوزن به افزايش مشاهده سرنگ و سوزن هاي مصرف شده در اماكن عمومي منجر مي شوند؟

تاكنون هيچ مطالعه اي چنين چيزي را نشان نداده است . در مطالعه اوليور تعداد سرنگ هاي مشاهده شده در اطراف يك مركز ارائه برنامه سرنگ و سوزن را از 5/3 ماه قبل از شروع آن تا 20 ماه بعد بررسي نمودند (7 ) .قبل از شروع برنامه به طور متوسط در هر ماه 1/5 سرنگ در اطراف مركز مشاهده مي شد كه پس از شروع برنامه به 9/1 كاهش يافت .در مطالعه ديگري كه در 32 شهر در بالتيمور (مريلند )انجام شد، 2ماه پس از شروع برنامه هاي سرنگ و سوزن افزايش چشمگيري در سرنگ هاي قابل مشاهده در اماكن عمومي ديده نشد .در تاسماني 99% سرنگ هاي توزيع شده در سالهاي 1997 تا 1998 به طور صحيح دفع شده بود .همچنين در آمستردام نيز در ميزان آسيب هاي ناشي از فرورفتن سوزن هائي كه به درستي دفع نشده بودند قبل و بعد از اجراي برنامه هاي سرنگ وسوزن تغييري مشاهده نشد تاكنون نيز هيچ موردي از ابتلا به HIV ،HBV وHCV در اثر فرورفتن سوزن و سرنگ هاي نامناسب دفع شده گزارش نشده است (7 ) .

نتيجه گيري :

خطر اپيدمي اچ آي وي /ايدز در ايران جدي است . گسترش اين اپيدمي مي تواند اثرات نامطلوب اقتصادي ،اجتماعي و سياسي گسترده اي داشته باشد و كنترل آن يك وظيفه ملي است . مداخله فوري در گروه هاي پرخطر و بخصوص معتادين تزريقي كليد حل اين مسئله است . در صورت عدم اقدام به موقع در گروه هاي پرخطر و گسترش اپيدمي به ساير گروههاي اجتماعي ،فرصت ها و منابع بسياري از دست خواهد رفت و كنترل اپيدمي بسيار دشوارتر خواهد شد .اجراي اين برنامه ها اگر چه ممكن است با مشكلات دشواريها و عوارض همراه باشد اما در صورت اجراي دقيق و به موقع آنها هم كارآ‎ و هم هزينه- اثر بخش خواهند بود ./س

 

دكتر بهنام فرهودي – كارشناس مسئول كاهش آسيب

مركز مديريت بيماريها

 پیشگیری ومبارزه با بیماریهای واگیر