معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تبریز

آشنایی  با اختلالات سلامت روان پس از سانحه( از جمله اختلال استرس پس از سانحه )

مقدمه:

 گاهی در زندگی با اتفاقات دردناک و سختی روبرو می شویم از حوادث طبیعی مانند زلزله ،سیل گرفته تا تصادفات،فقدان عزیزان، خشونت، جنگ. بسیاری از افراد در طول تاریخ با چنین سختی هایی دست و پنجه نرم کرده اند واکنش هایی مانند ترس،ناراحتی،بیخوابی و اضطراب پس از یک اتفاق سخت کاملا طبیعی است اما گاهی این واکنش ها بهبود نمی یابد و هفته ها و ماه ها ادامه پیدا می کنند در این صورت ممکن است فرد دچار اختلال استرس پس از سانحه ( ( PTSD شده باشد .این اختلال یک بیماری قابل درمان است داشتن این اختلال نشانه ضعف نیست بلکه نشانه آن است که ذهن و بدن شما با یک تجربه بسیار سنگین دست و پنجه نرم می کند

سانحه (ترما) چیست؟

سانحه یا تروما به رویدادی گفته می شود که در آن فرد : جان خود یا دیگران را در خطر ببیند .شاهد آسیب شدید جسمی به خود یا دیگران باشد.با تهدید جدی برای سلامت جسمی یا روانی خود مواجه شود

-نکته مهم : هر فردی که یک رویداد آسیب زا را تجربه میکند لزوما دچار اختلال استرس پس از سانحه نمی شود بسیاری از افراد با گذشت زمان با استفاده از منابع حمایتی بهبود می یابند اما در برخی افراد علائم ادامه پیدا میکند و نیاز به کمک تخصصی وجود خواهد داشت

اختلال استرس پس از سانحه چیست؟

 یک اختلال سلامت روان است که پس از تجربه یا شاهد بودن یک رویداد بسیار آسیب زا ایجاد می شود در این اختلال ذهن انسان نتواسته خاطره آن رویداد را به درستی پردازش و بایگانی کند و به همین دلیل ،فرد مدام احساس میکند که آن رویداد هنوز در حال وقوع است

مقایسه واکنش طبیعی به سانحه با اختلال استرس پس از سانحه

 

علائم و نشانه های اختلال استرس پس از سانحه :

تجربه مجدد رویداد:

فرد احساس م یکند رویداد آسیب زا دوباره اتفاق می افتد مثلا: کابوس های شبانه مکرر در باره رویداد.یادآوری ناخواسته و ناگهانی:تصاویر صداها وبوها).برگشت به عقب احساس اینکه دقیقا در آن لحظه است.واکنش شدید جسمی :تپش قلب ,عرق سرد هنگام یادآوری

اجتناب:

فرد سعی می کند از هر چیزی که یادآوری رویداد باشد دوری کند مثال: از مکان،افراد یا فعالیت هایی که یادآوری رویداد است اجتناب میکند.از صحبت کردن در رابطه با واقعه مذکور طفره می رود .برای فراموش کردن یا سرکوب خاطرات تلاش می کند.از جمع ها و مراسم خانوادگی کناره گیری می کند

تغییرات منفی در افکار و خلق:

فرد دچار تغییرات عمیق در طرز فکر و احساساتش می شود مثلا: احساس بی تفاوتی و بی حسی  نسبت به اطرافیان -احساس گناه یا سرزنش خود (مثلا تقصیر من بود).از دست دادن علاقه به فعالیتهایی که قبلا لذت بخش بودند.احساس بیگانگی و جدایی از دیگران.دید منفی به آینده(دیگر هیچ چیز خوب نمی شود).مشکل در خاطر آوردن بخش هایی از رویداد

بیش برانگیختگی(حالت آماده باش دائمی)

بدن و ذهن فرد دائما در حالت هشدار و خطر است  مثال:زودرنجی و عصبانیت شدید بدون دلیل واضح - مشکل در تمرکز و حواس پرتی- بی خوابی یا خواب آشفته- واکنش بیش از حد به صداهای ناگهانی (مثلا از جا پردیدن)- احساس دائمی خطر حتی در محیط امن- رفتارهای خود تخریبی (مثل رانندگی بی احتیاط)

چه کسانی ممکن است دچار این اختلال استرس پس از سانحه شوند؟

هر کسی ممکن است دچار شود و این اختلال می تواند در هر سن،جنسیت و طبقه اجتماعی رخ دهد این اختلال نشانه ضعف شخصیت نیست

عوامل افزایش دهنده خطر:

شدت و مدت رویداد آسیب زا-تجربه آسیب های متعدد در طول عمر- نداشتن حمایت اجتماعی و خانوادگی کافی -سابقه اختلالات روانپزشکی قبلی-سن کم هنگام وقوع رویداد (کودکان و نوجوانان در معرض خطر بیشتر قرار دارند)

عوامل محافظت کننده :

حمایت اجتماعی قوی (خانواده،دوستان،جامعه)- داشتن هدف و معنا در زندگی و اعتقاد به ازش های فردی و اجتماعی - مهارتهای مقابله ای سالم (مانند: صحبت کردن با فرد مورد اعتماد،حفظ برنامه های ساده روزمره و پذیرفتن احساسات طبیغی)- مورد اعتماد،حفظ برنامه های ساده روز مره و پذیرفتن احساسات طبیعی

درمان های موثرو عملی:

این اختلال قابل درمان است- روان درمانی (اولین خط درمان) -  دارو درمانی

خودمراقبتی و راهکارهای عملی:

حتی اگر به درمانگر دسترسی ندارید می توانید قدم هایی برای بهود حال خود بردارید:

تکنیک تنفس آرامبخش قابل انجام در هر زمان و مکان:1-در جای آرام بنشینید 2-چشم های خود را آرام ببندید 3-از بینی 4 ثانیه نفس بکشید 4-نفس خود را 4 ثانیه نگه  دارید 5-نفس خود را از دهان 6 ثانیه آرام بیرون دهید 6- این کار را 5 تا 10 بار تکرار کنید

این تمرین ساده سیستم عصبی شما را آرام می کند می توانید آن را هنگام اضطراب ،قبل از خواب یا در هر زمانی

نکته مهم: تکنیک های تنفس آرام بخش برای بسیاری از افارد مفید هستند اما اگر باعث سرگیجه،تشدید اضطراب یا احساس بدتر شدن حال می شوید بهتر است از روش های دیگر کمک گرفته شود اگر سابقه تشنج یا مشکلات قلبی و تنفسی  دارید پیش از استفاده از این تکنیک با پزشکتان مشورت کنید

تکنیک بازگشت به لحظه حال: وقتی احساس می کنید فلش بک دارید یا از واقعیت فاصله گرفت اید: تمرین 1-2-3-4-5 (5چیز که می بینید نام ببرید-4 چیز که میتوانید لمس کنید- 3 صدایی که می شنوید 2 بو که حس می کنید1 طعم که مزه می کنید این تمرین به ذهن شما یادآوری می کند که الان درامنیت هستید وآن رویداد در گذشته بوده است

بهداشت خواب :

هر شب در ساعت ثابتی بخوابید. از مصرف چای و قهوه در ساعت های عصرو شب خودداری کنید. اتاق خواب را تاریک و خنک و آرام نگه دارید. از استفاده از گوشی  تلویزیون حداقل 30 دقیقه قبل از خواب پرهیز کنید اگر کابوس می بینید آن را برای خود بنویسید و پایان آن را به شکل دلخواه خود تغییر دهید

نوشتن احساسات:

هر روز 10 تا 15 دقیقه احساسات و افکار خود را بنویسید .نیازی نیست کسی آن را بخواند نوشتن به پردازش ذهنی تجربه ها کمک می کند

فعالیت بدنی : پیاده روی روزانه حداقل 30 دقیقه -ورزش های سبک مانند یوگا ،شنا یا دوچرخه سواری .

ورزش باعث ترشح مواد شیمایی طبیعی بهبود دهنده خلق می شود

تغذیه سالم:

دعا و مناجات

کمک به دیگران و رفتارهای نوع دوستانه

چه زمانی باید به متخصص مراجعه کرد؟

فورا مراجعه کنید اگر:

-افکار خودکشی یا آسیب رساندن با خود دارید

-احساس می کنید دیگر نمی توانید با شدت این مشکلات به زندگی خود ادامه دهید

-به مصرف مواد مخدر،الکل یا داروهای غیرتجویزی پناه برده اید

-قادر به انجام کارهای روزمره(خوردن،خوابیدن،کار کردن) نیستید

-رفتارهای خطرناک و تکانشی دارید

توصیه به مراجعه اگر:

-علائم بیش از 4هفته ادامه دارد

-علائم با گذشت زمان بدتر می شود نه بهتر

-روابط خانوادگی و شغلی شما آسیب جدی دیده

-احساس می کنید راهکارهای خودمراقبتی کافی نیست

به چه کسی مراجعه کنیم ؟

روانپزشک(متخصص اعصاب و روان)

روانشناس بویژه روانشناس بالینی دارای مجوز رسمی

 

 

 

 

 

 

 

راهنمای خانواده و اطرافیان

کارهایی که باید انجام دهید :

1-گوش دهید بدون قضاوت -گاهی فقط شنیدن مهمترین کاری است که می توانید انجام دهید.

2- یاد بگیرید -در باره اختلال استرس پس از سانحه مطالعه کنید تا رفتارهای عزیزتان را بهتر درک کنید

3-صبور باشید- بهبودی زمان بر است و ممکن است پستی و بلندی داشته باشد

4-حمایت عملی ارائه دهید-مثلا همراهی در مراجعه به درمانگر

5-محیط امن ایجادکنید-خانه را محل آرامش و امنیت کنید

6- به عزیزتان یادآوری کنید که درمان موثروجود دارد و مشکلش قابل درمان است

7- از خودتان هم مراقبت کنید -برای خودتان هم وقت بگذارید .استراحت کنید و در صورت نیاز با مشاور و روانشناس صحبت کنید

 

 کارهایی که نباید انجام دهید:

1. نگویید فراموشش کن یا دیگه گذشته این حرف ها کمک کننده نیست
2. مجبورش نکنید در باره رویداد صحبت کند اگر آمادگی ندارد
3. فرد را سرزنش نکنید اگر قوی بودی اینجوری نمی شدی این حرف آسیب زاست
4. فرد را با دیگران مقایسه نکنید فلانی بدتر از تو بود ولی خوب شد
5. نقش درمانگر را بازی نکنید فکر کن من روانشناست هستم با من حرف بزن تا حالت بهتر شود
6. خشونت و بی حوصلگی عزیزتان را شخصی نگیرید این رفتارها نشانه بیماری است نه بی احترامی